👋 Ten artykuł został przygotowany przez człowieka i zweryfikowany przed publikacją. Dowiedz się, jak tworzymy nasze treści.
Na południowym krańcu Egiptu, zaledwie około 40 kilometrów od granicy z Sudanem, skalne świątynie w Abu Simbel wyrastają ponad wodami Jeziora Nasera niczym kamienna deklaracja potęgi faraonów. Największa z nich, nazywana Wielką Świątynią Ramzesa II, została wykuta w nubijskim zboczu w XIII wieku p.n.e. Jej fasadę tworzą cztery siedzące posągi władcy, z których każdy ma około 20 metrów wysokości. Monumentalna skala, precyzyjnie zaplanowane wnętrze i reliefy opowiadające o królewskich zwycięstwach sprawiają, że jest to jeden z najbardziej rozpoznawalnych zabytków starożytnego Egiptu.
Abu Simbel zachwyca jednak nie tylko starożytną architekturą. W XX wieku cały kompleks został pocięty na ogromne bloki i przeniesiony na wyżej położone miejsce, aby nie zniknął pod wodami powstającego Jeziora Nasera. Dzisiejsze zwiedzanie jest więc spotkaniem z dwoma niezwykłymi osiągnięciami: ambicją Ramzesa II oraz kunsztem współczesnych inżynierów i konserwatorów. Ze względu na odległość od Asuanu wyprawa wymaga wcześniejszego planowania, lecz widok kolosów oświetlonych pierwszymi promieniami słońca zwykle wynagradza pobudkę przed świtem i kilkugodzinną podróż przez pustynię.
Ramzes II panował przez około 66 lat, najczęściej datowanych na lata 1279–1213 p.n.e., i należał do najpotężniejszych władców XIX dynastii. Wznosił świątynie, rozbudowywał miasta oraz umieszczał swoje wizerunki na budowlach w całym kraju. Kompleks w Abu Simbel powstał prawdopodobnie w pierwszej połowie jego panowania, a prace mogły trwać około dwóch dekad. Lokalizacja nie była przypadkowa: Nubia dostarczała Egiptowi złota, surowców, żołnierzy i towarów przewożonych szlakami prowadzącymi w głąb Afryki. Monument na południowej granicy miał przypominać miejscowej ludności i przybyszom, kto kontroluje te ziemie.
Wielką Świątynię poświęcono przede wszystkim Ra-Horachte, Amonowi-Ra, Ptahowi oraz ubóstwionemu Ramzesowi II. Takie zestawienie stawiało faraona w otoczeniu najważniejszych bóstw państwa i wzmacniało przekaz o jego boskiej naturze. Fasada, mająca około 33 metrów wysokości i 38 metrów szerokości, działała jak starożytna propaganda wykuta w skale. U stóp kolosów przedstawiono znacznie mniejsze postacie członków rodziny królewskiej, co świadomie podkreślało hierarchię. Nawet uszkodzony posąg, którego górna część runęła prawdopodobnie wskutek dawnego trzęsienia ziemi, pozostawiono podczas rekonstrukcji w stanie zgodnym z wyglądem odkrytego zabytku.
Najbardziej widowiskowe reliefy w świątyni przedstawiają bitwę pod Kadesz, stoczoną około 1274 roku p.n.e. między wojskami Ramzesa II a imperium Hetytów. Egipskie inskrypcje ukazują faraona jako samotnego bohatera rozbijającego szeregi przeciwników z rydwanu. Rzeczywisty wynik starcia był znacznie mniej jednoznaczny, a miasto Kadesz nie zostało trwale zdobyte. Kilkanaście lat później Egipt i Hetyci zawarli jeden z najstarszych znanych traktatów pokojowych. Reliefy nie miały jednak pełnić funkcji bezstronnej kroniki, lecz tworzyć idealny obraz niezwyciężonego monarchy wspieranego przez bogów.
Na ścianach pokazano również kampanie w Nubii i Libii, procesje jeńców oraz sceny składania ofiar. Zwiedzanie wnętrza pozwala zauważyć, że dekoracja została podporządkowana drodze prowadzącej od świata ludzi ku przestrzeni sakralnej. Po przekroczeniu wejścia przechodzi się przez salę hypostylową z ośmioma filarami ozdobionymi około dziesięciometrowymi figurami Ramzesa w postaci związanej z Ozyrysem. Następnie pomieszczenia stają się mniejsze, niższe i bardziej tajemnicze. Ten zabieg architektoniczny stopniowo buduje atmosferę skupienia, aż do sanktuarium położonego około 60 metrów w głębi skały.
Po upadku cywilizacji faraońskiej kompleks stopniowo tracił znaczenie, a pustynny piasek zasypywał wejścia i dolne partie posągów. Europejska nauka zainteresowała się miejscem na początku XIX wieku. W 1813 roku szwajcarski podróżnik Johann Ludwig Burckhardt dostrzegł wystające z piasku fragmenty kolosalnych figur i przekazał informacje o znalezisku włoskiemu badaczowi Giovanniemu Battiscie Belzoniemu. Pierwsza próba odkopania wejścia nie przyniosła rezultatu, lecz w 1817 roku Belzoni zdołał dostać się do wnętrza Wielkiej Świątyni.
Nazwa Abu Simbel nie pochodzi ze starożytnych inskrypcji. Według popularnej tradycji wywodzi się od imienia miejscowego chłopca, który miał wskazać Burckhardtowi zasypany zabytek, choć szczegóły tej opowieści pozostają niepewne. W kolejnych dekadach pojawiali się tu podróżnicy, archeolodzy i dokumentaliści. Wizyta była wówczas trudnym przedsięwzięciem, wymagającym podróży Nilem przez Nubię. Dzisiaj miejsce jest dostępne drogą asfaltową i samolotem, ale jego odległe położenie nadal pozwala odczuć atmosferę pogranicza pustyni i dawnego świata faraonów.
Najbardziej dramatyczny rozdział w historii Abu Simbel rozpoczął się po decyzji o budowie Wielkiej Tamy Asuańskiej. Powstające za zaporą Jezioro Nasera miało zatopić rozległe tereny historycznej Nubii wraz z licznymi stanowiskami archeologicznymi. W 1960 roku UNESCO rozpoczęło międzynarodową kampanię ratowania nubijskich zabytków. Przy Abu Simbel rozważano różne rozwiązania, w tym pozostawienie świątyń pod wodą w przezroczystych komorach, ostatecznie wybrano jednak ich rozcięcie i rekonstrukcję na bezpiecznej wysokości.
W latach 1964–1968 fasady oraz wnętrza pocięto na ponad tysiąc bloków ważących przeciętnie po kilkanaście lub około 20 ton. Elementy oznaczono, zabezpieczono i złożono ponownie mniej więcej 65 metrów wyżej oraz około 200 metrów dalej od pierwotnego brzegu. Nad zrekonstruowanymi świątyniami powstały żelbetowe kopuły, które przykryto skałami i piaskiem, tworząc sztuczne wzgórze przypominające naturalny masyw. Linie cięcia są miejscami widoczne, ale nie odbierają zabytkowi monumentalności. Operacja pozostaje jednym z najważniejszych osiągnięć konserwatorskich XX wieku i symbolem międzynarodowej współpracy na rzecz ochrony dziedzictwa.
Najważniejsza oś świątyni prowadzi od fasady przez salę filarową, kolejne przedsionki i komory aż do sanktuarium. Znajdują się tam cztery siedzące figury przedstawiające Ptaha, Amona-Ra, ubóstwionego Ramzesa II i Ra-Horachte. Układ budowli zaplanowano tak, aby promienie wschodzącego słońca dwa razy w roku docierały w głąb wnętrza i oświetlały większość posągów. Ptah, bóstwo kojarzone między innymi z ciemnością i światem podziemnym, pozostawał w cieniu lub był oświetlany znacznie słabiej. Zjawisko świadczy o imponującej znajomości astronomii, orientacji przestrzennej i właściwości światła.
Obecnie tak zwany festiwal słońca obserwowany jest zwykle około 22 lutego i 22 października. Daty bywają łączone z urodzinami i koronacją Ramzesa II, lecz takie wyjaśnienie nie ma bezspornego potwierdzenia w źródłach. Często podaje się również, że po przeniesieniu kompleksu zjawisko przesunęło się o jeden dzień. W praktyce dokładny moment zależy od roku, warunków atmosferycznych i sposobu definiowania pełnego oświetlenia figur. W dniach festiwalu przybywają tłumy, dlatego na spokojne oglądanie reliefów korzystniejsze są zwykłe terminy poza głównymi wydarzeniami.
Około 150 metrów od Wielkiej Świątyni znajduje się mniejsza budowla poświęcona bogini Hathor oraz królowej Nefertari, najważniejszej małżonce Ramzesa II. Fasada ma sześć stojących posągów o wysokości około dziesięciu metrów: cztery przedstawiają faraona, a dwa królową. Wyjątkowe jest to, że Nefertari ukazano niemal w tej samej skali co władcę. W sztuce egipskiej małżonki i członkowie rodziny królewskiej byli zazwyczaj znacznie mniejsi, dlatego abu-simbelska kompozycja stanowi czytelny znak wysokiej pozycji królowej.
We wnętrzu stoją filary zwieńczone głowami Hathor o krowich uszach, a reliefy pokazują Nefertari i Ramzesa składających ofiary bóstwom. Zachowały się sceny, w których królowa uczestniczy w rytuałach na równi z faraonem. Na fasadzie umieszczono słynną dedykację dla tej, dla której świeci słońce, podkreślając osobisty i reprezentacyjny charakter świątyni. Budowla jest mniejsza, ale często pozwala dokładniej przyjrzeć się dekoracjom. Nie powinna być traktowana jako krótki dodatek do głównego zabytku, ponieważ rozwija opowieść o religii, królewskim małżeństwie i znaczeniu kultu Hathor.
Najczęściej wyrusza się z Asuanu, oddalonego o około 280 kilometrów. Przejazd samochodem, minibusem lub autokarem zajmuje zwykle od 3 do 4 godzin w jedną stronę. Wycieczki drogowe startują często między 4:00 a 5:00 rano, dzięki czemu kompleks ogląda się przed największym upałem. Dostępne są także krótkie loty z Asuanu do niewielkiego portu lotniczego Abu Simbel; do ceny biletu trzeba wtedy doliczyć transfer między lotniskiem a stanowiskiem. Inną możliwością jest rejs po Jeziorze Nasera, wybierany głównie podczas dłuższych programów obejmujących nubijskie świątynie.
Na sam kompleks warto przeznaczyć co najmniej 90 minut, a najlepiej około 2 godzin. Najpierw dobrze obejrzeć obie fasady z różnych odległości, następnie wejść do Wielkiej Świątyni, a później spokojnie zwiedzić świątynię Nefertari. Przy jednodniowych wycieczkach grupowych czas bywa ograniczony, dlatego przed rezerwacją należy sprawdzić, ile pobytu przewidziano na miejscu. Ceny biletów, opłaty fotograficzne i zasady używania aparatów mogą się zmieniać; aktualnych informacji najlepiej szukać w egipskich kasach zabytków lub u licencjonowanego organizatora. Paszport lub jego kopia mogą być potrzebne przy kontroli podczas przejazdu albo lotu.
Najprzyjemniejsze warunki panują od października do marca, gdy temperatury są niższe niż w środku egipskiego lata. Nawet zimą potrzebne są woda, nakrycie głowy, okulary przeciwsłoneczne i krem z wysokim filtrem, ponieważ teren jest niemal całkowicie pozbawiony cienia. Wnętrza mogą być duszne, zwłaszcza gdy jednocześnie wchodzi kilka grup. Warto mieć wygodne obuwie, lekką odzież osłaniającą ramiona oraz drobne banknoty na niewielkie wydatki. Wczesnym rankiem zimą przydaje się również cienka bluza, gdyż pustynne noce bywają chłodne.
Do częstych błędów należy rezerwowanie najtańszego transportu bez sprawdzenia czasu pobytu, pomijanie Małej Świątyni oraz skupienie się wyłącznie na wykonaniu zdjęcia przed kolosami. Reliefy wewnątrz są równie istotne jak fasada, a ich interpretację ułatwia przygotowanie się do historii bitwy pod Kadesz. Nie należy dotykać dekoracji ani używać lampy błyskowej tam, gdzie jest zabroniona. Osobom poszukującym spokojniejszej atmosfery można polecić nocleg w miejscowości Abu Simbel: pozwala on zobaczyć kompleks poza kulminacją ruchu jednodniowych grup, a wieczorem skorzystać z widowiska światło i dźwięk, jeśli jest organizowane danego dnia.
Last Minute
All Inclusive
Z dziećmi